صبح اميد

اشاره: مجریان پروژه تحقیقاتی ذیل، طی یادداشتی که برای الف ارسال کرده‌اند مدعی شده‌اند که راه حلی پیدا کرده‌اند که با استفاده از آن مشکل اثبات اول ماه قمری به صورت قطعی حل می‌شود. الف بدون قضاوت در مورد روش اشاره شده در این تحقیق، آماده انتشار نقدهای وارده بر این مقاله است.
 
 

دکتر سید محمد نوربخش
smn2133@columbia.edu
مهندس مهرداد رجبی


از آنجایی که وحدت در دین اسلام بسیار مهم بوده و از جمله مواردی که سبب تقویت این امر می شود هماهنگی بین تقویم اسلامی، اعیاد و ایام شرعی ( عید فطر، عید قربان و شب های قدر ) بین مسلمانان جهان است که نیازمند تشخیص صحیح اول ماه قمری می باشد.

عمدتا بر اساس نظر علمای دینی شیعه و سنی، تشخیص اول ماه قمری بر پایه رویت هلال ماه نو می باشد که منجر به برخی مشکلات و سبب عدم هماهنگی در مورد روزهای شرعی بین مسلمانان جهان شده است.

از جمله این مشکلات:

1-    رویت هلال اول ماه به علت کوچک بودن آن و ضرورت مشاهده اش قبل از غروب آفتاب  تقریبا غیرممکن می باشد.

2-    بالاتر از عرض جغرافیایی 65 درجه شمالی و جنوبی که خورشید ماه ها غروب نمی کند (مانند سوئد، دانمارک) رویت هلال ماه نو قبل از غروب آفتاب غیرممکن است .

در راستای ارائه راهکارهایی مناسب جهت رفع مشکلات مذکور، پژوهشی پیرامون حرکات ظاهری ماه و خورشید و برخی پدیده های نجومی مربوط به آن مانند ماه گرفتگی و خورشید گرفتگی،  انجام شده است که در ادامه بیان می گردد .

برای انجام این پژوهش تیم تخصصی تشکیل شد و پس از مطالعه روی مسائل نجومی و فقهی و قرآنی با لطف خدا راهی بر ما آشکار شد که برای اثبات اول ماه قمری نیازی به رویت هلال ماه در اول ماه قمری نداریم و میتوانیم از روشهای دیگری  که بسیار دقیقتر هم هستند استفاده برد . پس از حصول نتیجه برای اطمینان از درستی کار، نتایج کار با تعداد بسیار زیادی از مراجع شیعه داخل و خارج از کشور در میان گذاشته شد تا نظراتشان شنیده شود. خلاصه این پژوهش در زیر آورده شده است.

یافته های علمی :

همانطور که می دانیم، ماه بطور متوسط در هر 29.52 روز یک بار به دور زمین می گردد. که در طول این مسیر به واسطه گردش ماه به دور زمین، زاویه بازتاب نور خورشید از سطح ماه به زمین تغییر نموده و در نتیجه ماه به شکلهای مختلفی از جمله قرص کامل، قرص نیمه و هلال دیده می شود .

امروزه با استفاده از مشاهدات نجومی دقیق و با تکنیک های پیشرفته ای مانند ( Lunar Laser Ranging ) LLR   که با ارسال امواج لیزری به سطح ماه و دریافت امواج انعکاس یافته توسط منشورهای مستقر در سطح ماه، مدار دقیق ماه و موقعیت مرکز جرم ماه در هر لحظه با خطایی کمتر از، حدود 5 سانتیمتر برای ما مشخص و معلوم می شود . براین اساس، بدون در نظر گرفتن شکل ماه از سطح زمین، می توان حرکت منظم ماه به دور زمین را مبنای یک تقویم قرار داد . چنین تقویمی که تقویم قمری نام دارد، تقریبا همانند تقویم های شمسی دقیق بوده و در بسیاری از کشورهای غیر مسلمان جهان که اعیاد مذهبی آن ها بر اساس تقویم قمری می باشد، بدون هیچ گونه مشکلی به کار می رود.
تقویم قمری اسلامی براساس حرکت ماه درمدار خود به دور خورشید طراحی شده است؛ که با درنظر گرفتن تعاریف دقیق موجود در تقویم قمری واستفاده از تکنولوژی روز و ابزار مدرن در کنار فقه اسلامی، می توان نسبت به رفع مشکلات ذکر شده اقدام نمود.

تعریف لحظه ماه نو و ماه کامل:

چنانچه تصویر زمین و ماه وخورشید را بصورت سه نقطه مادی بر روی یک  صفحه شامل مدار حرکت زمین بدور خورشید  ( صفحه اکلپتیک ) در نظر بگیریم ؛ در هر گردش کامل ماه به دور زمین یا هر ماه قمری، دو بار تصویر این سه نقطه روی صفحه مذکور در امتداد یک خط راست قرار می گیرند . در این دو حالت، چنانچه تصویر ماه نقطه میانی باشد، به این لحظه ماه نو گفته می شود. در این لحظه چون هیچ نوری از سطح ماه به سمت زمین بازتابیده نمی شود، ماه از سطح زمین قابل رویت نخواهد بود . در حالت دوم، چنانچه تصویر زمین نقطه میانی را تشکیل دهد، به این لحظه ماه کامل گفته می شود . در این لحظه، چون ماه تمامی نور تابیده شده از خورشید به آن را به زمین بازمی تاباند، از سطح زمین به شکل قرص کامل دیده می شود .

بنابراین زمان ماه نو یا ماه کامل را می توان با در اختیار داشتن موقعیت دقیق زمین، ماه و خورشید در فضا، دقیقا تعیین نمود (با خطایی کمتر از چند ثانیه ) .

1-    ماه گرفتگی ها ( خسوف ) همیشه بدون استثناء وسط ماه قمری رخ می دهد:.

کاملا واضح است که ماه گرفتگی نیز در صورت واقع شدن سه جرم ماه، زمین و خورشید بر روی یک خط راست در فضا رخ می دهد، در این حالت نیز با در نظر گرفتن شرط لازم برای وقوع ماه گرفتگی می توان دریافت که این پدیده تنها در زمان ماه کامل  رخ می‌دهد . در نتیجه، وقوع ماه گرفتگی معیاری کاملا آشکار برای به نیمه رسیدن طول ماه قمری می باشد . بطوری که مدت ماه قمری را به دو قسمت کاملا مساوی مانند دو کفه مساوی ترازو تقسیم می کند که اضافه شدن در یک طرف، باعث کم شدن در طرف دیگر می شود و کم شدن یک طرف، اضافه شدن طرف دیگر را به همراه دارد. ماه در کاملترین حالت گرفتگی آن در محلی از کره زمین که ساعت  24:00 نیمه شب است قرار می گیرد که در این لحظه خاص ماه دقیقا نیمی از مسیر خود را پیموده و در وسط طول ماه قمری قرار گرفته است.

سوره انشقاق آیه 17 الی22 قرآن کریم
وَ الَّيْلِ وَ مَا وَسَقَ(17) و به شب و آنچه فراگيرد
وَ الْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ(18) و به ماه گاهى كه تمام شود
لَترَْكَبنُ‏َّ طَبَقًا عَن طَبَقٍ (19) كه هر آينه سوار گرديد پشتى بر پشتى (طبقه‏اى پس از طبقه‏اى)
 امروز میتوانیم بگوییم  از مصادیق آیه این است : که در زمان ماه گرفتگی ما در حالیکه سوار بر زمین هستیم زمین، ماه را همانند طبقی بر طبقی می پوشاند که هیج نوری از خورشید به ماه نمی رسد وماه کاملا تاریک دیده میشود)

سوره مدثر آیه 32 الی 35  قرآن کریم .
كلاََّ وَ الْقَمَرِ(32)  سوگند به ماه.
وَ الَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ(33)  سوگند به شب هنگامی که روبگرداند. (امروز میتوانیم بگوییم  از مصادیق آیه این است که از وقتی که ماه گرفتگی به حد کامل رسید و دقیقا 24 نیمه شب است و آن لحظه، زمانی است که شب نصف می شود و یا به همان عبارت قرآن شب رو برگرداند)
وَ الصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ(34) سوگند بامدادان هنگامی که بدرخشد.( امروز میتوانیم بگوییم  از مصادیق آیه این است که ماه گرفتگی حدودا 2 ساعت بعد از نیمه شب تمام می شود یعنی ساعت 2 صبح که ماه گرفتگی تمام شده و ماه درخشش خود را شروع می کند)
إِنهََّا لَاحْدَى الْكُبرَِ(35)  این یکی از بزرگترین نشانه هاست

2 – خورشید گرفتگی: تمام خورشید گرفتگی ها آخرین روز ماه قمری است:

چنانچه زمین، ماه و خورشید در فضای سه بعدی (در امتداد یک خط راست قرار گیرند، ماه مانع رسیدن نور کامل خورشید به قسمت هایی از کره زمین می شود و به عبارت دیگر سایه ماه بر روی زمین خواهد افتاد که به آن خورشید گرفتگی گفته می شود. به دلیل وجود زاویه ای در حدود 5 درجه، بین صفحه مداری حرکت زمین به دور خورشید و صفحه مداری حرکت ماه به دور زمین، هم راستا شدن سه جرم مذکور در فضا، در ابتدا و وسط هر ماه قمری اتفاق نمی افتد، به عبارت دیگر هم راستا شدن تصویر این سه جرم در صفحه اکلپتیک، شرط کافی برای وقوع خورشید گرفتگی یا ماه گرفتگی نمی باشد، بلکه شرط مذکور، شرط لازم برای وقوع این پدیده های نجومی است . در صورت وقوع خورشید گرفتگی در هر قسمت از کره زمین، می توان روز اول ماه قمری جدید را تعیین کرد.

آخرین لحظه خورشید گرفتگی، اولین لحظه ماه جدید است. و این لحظه زمانی است که، ماه از خورشید جدا شده و خورشید تاریک تبدیل به خورشید تابان می شود. که بلافاصله خورشید و ماه با هم در حال غروب کردن می باشند. این لحظه، اولین لحظه ماه قمری جدید است و این محل مرز ماه جدید و ماه قدیم است.

بنابراین اگر در مکانی خورشیدگرفتگی رخ دهد بسادگی می توان استنباط کرد غروب آن روز برای تمام نقاط غرب نقطه مذکور، شب اول ماه قمری می باشد و یا اگر در مکانی ماه گرفتگی رخ دهد آن شب برای تمامی نقاط از نقطه شروع ماه گرفتگی، وسط ماه قمری خواهد بود.

در نتیجه برای یافتن اول ماه قمری کافی است پیدا کنیم در لحظه هم امتداد شدن این سه جرم آسمانی، خورشید در کجای کره زمین در حال غروب کردن می باشد . با این شیوه برای تمامی نقاط غرب نقطه مذکور، آن شب، شب اول و فردای آن روز، روز اول ماه قمری خواهد بود . به عبارتی هرگز فاصله زمانی عید فطر در هر دو نقطه مرزی روی زمین بیش از 24 ساعت نخواهد بود.

مطالعات انجام شده ما بر روی حرکت ماه، خورشید، کسوف و خسوف که در صد سال گذشته اتفاق افتاده و پیش بینی های 50 سال آینده، نشان میدهند که کسوف و خسوف هم چنانکه محققین دیگر ابرازکرده اند دقیقا در اول و وسط ماه قمری اتفاق می افتد. اگرچه این موضوع کشف جدیدی نیست ولی برای اطمینان بیشتر جداگانه توسط این گروه مورد بررسی قرار گرفت و همچنین متوجه شدیم در این 150 سال، 10 ماه متفاوت وجود دارد که أخر ماه قمری قبل، خورشید گرفتگی، و وسط ماه قمری ماه گرفتگی و آخر ماه هم خورشید گرفتگی بوقوع پیوسته است.

اگر رویت هلال ماه برای تشخیص اول ماه قمری ملاک قرار گیرد، ممکن است روز دوم ماه قمری به حساب اول ماه قمری گذاشته شود در این حالت اگر با رویت ماه کامل در وسط ماه قمری، یا اتفاق افتادن ماه گرفتگی بر ما یقین حاصل  شود که در تشخیص روزهای ماه قمری اشتباه کرده  و وسط ماه قمری را یک روز زودتر و یا دیرتر برآورد کرده ایم، آیا باید بر اساس اشتباه انجام شده  این ماه قمری را به پایان بریم یا اشتباه را تصحیح کنیم؟ تصور  کنید شب های قدر و عید فطر و عید قربان کدام خواهد بود؟
بنابراین رویت هلال ماه بعنوان راه قطعی در تشخیص اول ماه قمری کافی نمی باشد.

نمونه عینی:

چهارشنبه 31 تیر ماه 1388 در ایران خورشید گرفتگی داشتیم بنابراین پنجشنبه 1  مرداد ماه 1388 اول شعبان بوده است.
پنجشنبه 15 مرداد ماه 1388 ساعت 4:34 بامداد در ایران ماه گرفتگی اتفاق خواهد افتاد بنا بر این روزپنجشنبه نیمه شعبان خواهد بود.